«آژانس شیشه‌ای»، نمونه عینی سینمای دینی

شب 24 دی ماه نشست نقدو بررسی جامعه شناسانه فیلم‌های «آژانس شیشه‌ای» ابراهیم حاتمی‌کیا و «گذشته» اصغر فرهادی با حضور پرویز امینی، جامعه‌شناس و مدرس دانشگاه در دفتر اتحادیه انجمن‌های اسلامی دانشجویان مستقل سراسر کشور برگزار شد.

پرویز امینی

به گزارش صبح هنر، امینی در ابتدای این جلسه با اشاره به فیلم  «آژانس شیشه‌ای» ابراهیم حاتمی کیا گفت: برای تحلیل این فیلم باید به شرایط زمانی ساخت و اکران این اثر توجه کرد. «آژانس شیشه‌ای» پس از انتخابات دوم خرداد و در حالی اکران شد که فضای گفتمانی خاصی بر کشور حاکم بود. تقدم اکثریت بر اقلیت، قانون گرایی، نقد خشونت، تاکید بر شکاف نسل‌ها، تلقی جدید از امنیت و نگاه متفاوت به زن در جامعه از جمله مولفه‌هایی بود که در این گفتمان مورد بحث قرار می‌گرفت.

وی افزود: فیلم «آژانس شیشه‌ای» به این دلیل بهترین فیلم سینمایی ایران است که در آن شرایط به انتقال پیامهایی ضد گفتمان حاکم می‌پردازد. حاتمی‌کیا در این اثر با استفاده از ابزار هنر می‌تواند مخاطبان را علیه خودشان بشوراند و کاری کند که حق را به اقلیتی بدهند که در جامعه آن زمان محکوم شده‌اند.

این جامعه‌شناس در ادامه اضافه کرد: حاتمی‌کیا در فیلمش همه جامعه را در یک آژانس هواپیمایی گرد هم آورده است. همه بخش‌های جامعه در آژانس نماینده‌ای دارند که به ایفای نقش می‌پردازند. با اینکه همه افراد داخل آژانس با اقدامی که حاج کاظم (با بازی پرویز پرستویی) انجام می‌دهد مخالف هستند اما در انتها هر مخاطبی حق را به حاج کاظم که اقلیت محض جامعه است، می‌دهد.

امینی با اشاره به مولفه قانون‌گرایی در گفتمان حاکم بر کشور در زمان اکران فیلم «آژانس شیشه‌ای»، خاطرنشان کرد: در ابتدای فیلم می‌بینیم که حاج کاظم برای نجات عباس (با بازی حبیب رضایی) همه راه‌های قانونی را طی می‌کند اما قانون نمی‌تواند او را نجات دهد. حاج کاظم نیز برای نجات عباس که نمادی از آرمان‌خواهی است مجبور می‌شود پا را از قانون فراتر بگذارد و به گروگانگیری بپردازد.

وی در ادامه گفت: حاج کاظم به خشن‌ترین صورت ممکن سعی می‌کند پای آرمان‌ها باقی بماند و عباس را از خطر نابودی نجات دهد و این درحالی است که سلحشور(با بازی رضا کیانیان) همواره بر پایبندی به قانون حتی در صورت نابودی آرمان‌ها تاکید می‌کند. سلحشور نماینده افرادی است که نگاه خاصی به مسئله امنیت ملی دارند. در قسمتی از فیلم سلحشور خطاب به حاج کاظم می‌گوید که تو با این کار امنیت ملی را به خطر انداختی، خبر گروگانگیری تو اکنون جزو مهمترین اخبار بی‌بی‌سی است و ما در مقابل این اقدام دشمنان این مسئله را تکذیب کردیم.

این پ‍ژوهشگر سیاسی، اجتماعی در ادامه افزود: اما نگاه حاج کاظم نسبت به مسئله امنیت ملی متفاوت است. او می‌گوید عباس‌ها بودند که امنیت این کشور را تامین کردند و حالا باید برای حفظ آنها هرکاری انجام داد. در انتهای فیلم نیز می‌بینیم حاج کاظم در حالی که عباس را به دوش دارد از خطکش‌هایی که در خیابان نشانه خطوط قانونی است عبور می‌کند و با جای پای سپیدی که از خود باقی می‌گذارد عباس را به ماشین می‌رساند.

امینی در ادامه اظهار داشت: حاتمی‌کیا در «آژانس شیشه‌ای» حتی مرزبندی‌های خود با کسانی که به عنوان انصار حزب‌الله شناخته می‌شوند را نیز مشخص می‌کند. در فیلم حاج کاظم به این افراد که برای کمک به او آمده‌اند جواب رد می‌دهد و از آنها می‌خواهد ترکش کنند.

وی با اشاره به دو مولفه گفتمانی شکاف نسل‌ها و نقش زن در جامعه، گفت: در ابتدای فیلم می‌بینیم حاج کاظم حاضر نیست با کسی جز فاطمه، همسرش که مادر خانواده او محسوب می‌شود درد دل کند. حاج کاظم دلایلش را تنها برای او شرح می‌دهد و این نشان از شان بالای زن در خانواده دارد. در زمانی که جامعه زن خانه‌دار را امل و زنی که در جامعه مشارکت دارد را مترقی معرفی می‌کند، حاتمی‌کیا به دفاع از زنانی می‌پردازد که پشت صحنه تمام حوادثی هستند که یک شیرمرد می‌تواند رقم بزند. دادن چفیه به حاج کاظم توسط همسرش نیز نشان از تایید او توسط فاطمه دارد.

این جامعه شناس اضافه کرد: حاج کاظم در درددل با همسرش می‌گوید که سلمان با او فاصله دارد و از او می‌خواهد که سلمان را بگونه‌ای تربیت کند که به مادرش شبیه شود. سلمان در ابتدا با فروش ماشین پدرش برای کمک به عباس مخالف است اما در انتها می‌بینیم که به پدر می‌پیوندد و  شکاف نسل‌های مذکور در فیلم پر می‌شود.

امینی در انتهای نقد فیلم «آژانس شیشه‌ای» گفت: حاتمی‌کیا بدون اینکه در این فیلم استدلال به خصوصی آورد از آرمان‌های انقلاب اسلامی دفاع می‌کند و نشان می‌دهد در سخت‌ترین شرایط نیز می‌توان از آرمان‌ها دفاع کرد. حاتمی‌کیا «آژانس شیشه‌ای» را به عنوان نمونه‌ای عینی از سینمای دینی به جامعه ارائه می‌دهد.

در ادامه این جلسه فیلم سینمایی «گذشته» به کارگردانی اصغر فرهادی توسط پرویز امینی مورد نقد و بررسی قرار گرفت. وی درباره فیلم «گذشته» گفت: در این فیلم همه به دنبال پاسخ دهی به این سوال هستند که چرا سلین خودکشی کرد؟ فرضهای زیادی در فیلم مطرح می‌شود اما در انتها هیچ جواب مشخصی برای خودکشی سلین پیدا نمی‌شود. جواب اصلی به این سوال را کارگردان در سکانس مترو می‌دهد، جایی که کودک در مورد سلین حرف می‌زند. از نظر او فقط این مهم است که سلین خودکشی کرده است و خواسته دیگر زنده نماند و این پیام قطعی عمل اوست.

وی افزود: این دقیقا پیامی است که مدرنیته به انسان‌ها می‌دهد. مهم نیست که سلین چرا خودکشی کرده، همین که خواسته خودش را بکشد، مهم است. مدرنیته بر انسان خود بنیاد تاکید می‌کند و می‌گوید مردن یک انسان در اصل ارزشی ندارد، این مهم است که انسان خودش یک انتخاب را انجام داده است یا نه. اراده سلین برای خودکشی دیگر قابل داوری توسط دیگران نیست.

امینی اضافه کرد: در فیلم، دنیای مدرن به خوبی به نمایش در می‌آید. در سکانس دادگاه به هیچ وجه پرسیده نمی‌شود که شما چرا می‌خواهید طلاق بگیرید و تنها به این دلیل که زن و شوهر می‌خواهند با یکدیگر زندگی نکنند این عمل رخ می‌دهد. کانت می‌گوید که انسان‌ها ابزار و وسایلی برای اهداف دیگران یا خودشان نیستند، آنها خود غایت هستند.

وی در ادامه گفت: فیلم در حاشیه پاریس می‌گذرد. جایی که نماد حاشیه مدرنیسم است. این فیلم چون هیچ نمادی از پاریس نداشت می‌توانست در هرکجا ساخته شود اما فیلمساز این فیلم را در حاشیه پاریس می‌سازد. خانواده‌هایی نیز که در فیلم دیده می‌شوند هیچکدام فرانسوی اصل نیستند و ترکیبی از یک فرانسوی با یک غیر فرانسوی می‌باشند. در این فیلم علی مصفا نمادی از سنت است. بارها بر این مسئله در فیلم تاکید می‌شود که سنت تنها برای یادآوری خوب است و راه حلی برای فرار از معضلات مدرنیسم نیست.

این پژوهشگر در ادامه افزود: در سکانس اول می‌بینیم وقتی مصفا به فرودگاه وارد می‌شود او و زن فرانسوی‌اش در پشت شیشه در حالی با هم صحبت می‌کنند که حرف یکدیگر را نمی‌فهمند. این نشان می‌دهد که جمع سنت و مدرنیته با یکدیگر ممکن نیست. در بخشی از فیلم نیز دوست مصفا به او می‌گوید که تو نمی‌توانی یک پایت را این ور جو و پای دیگرت را آن‌ور جو بگذاری. در سکانسی که دنده عقب رفتن راننده در خیابان منجر به تصادف می‌شود هم باز کارگردان تاکید دارد که برای فرار از مدرنیسم نباید به سنت بازگشت. سنت در واقع مانند همان عطری است که بوییدن آن باعث یادآوری خاطرات می‌شود ولی باز هم نمی‌تواند سلین را به دنیا بازگرداند.

امینی در انتها تصریح کرد: فرهادی در «گذشته» نیز همانند «جدایی نادر از سیمین» به نمایش تقابل سنت و مدرنیته می‌پردازد و بر این موضوع اصرار می‌کند که بازگشت به سنت پاسخ به مدرنیته نیست.

شاید این مطالب را هم دوست داشته باشید

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

13 − = 9